Już 1 sierpnia, w 82. rocznicę wybuchu Powstania Warszawskiego, mieszkańcy Marek oddadzą hołd bohaterom i ofiarom zrywu niepodległościowego. Uroczystości odbędą się przy pomniku w Strudze – miejscu szczególnym dla lokalnej historii.
To właśnie tutaj, 30 lipca 1944 roku, na dwa dni przed wybuchem Powstania Warszawskiego, rozpoczęły się działania bojowe prowadzone w ramach Akcji „Burza”. W związku ze zbliżaniem się Armii Czerwonej oddziały Armii Krajowej otwarcie wystąpiły przeciwko niemieckiemu okupantowi.
Jak przypomina historyk i honorowy prezes-senior Ochotniczej Straży Pożarnej Antoni Widomski, 30 lipca do Strugi dotarły pierwsze czołgi Armii Czerwonej, które przeprowadzały zwiad w kierunku Marek. Wkrótce doszło do pierwszych wspólnych działań z żołnierzami AK. Jednym z nich było rozbicie niemieckiego konwoju zatrzymanego na odpoczynek w Strudze. W wyniku ataku zginęło kilkunastu niemieckich żołnierzy, zdobyto broń i amunicję, a dowódca konwoju trafił do niewoli.
Tego samego dnia zajęto również szkołę w Pustelniku, gdzie znajdowały się zapasy uzbrojenia. Według szacunków w działaniach uczestniczyło od 450 do 650 polskich żołnierzy.
Walki toczyły się w niezwykle ważnym strategicznie miejscu – przez Marki przebiegały drogi łączące Warszawę z Białymstokiem oraz Rembertów z Modlinem. Z tego powodu Niemcy skoncentrowali w rejonie znaczne siły pancerne. Według Antoniego Widomskiego w okolicach Marek rozegrała się jedna z największych bitew pancernych na ziemiach polskich, w której uczestniczyło około tysiąca czołgów.
Po kilku dniach sytuacja na froncie uległa zmianie. Armia Czerwona przeszła do obrony i została okrążona przez wojska niemieckie. Wraz z nią znaleźli się polscy żołnierze. Po jedenastu dniach walk dowódca oddziałów, mjr Henryk Okińczyc „Bil”, podjął decyzję o rozwiązaniu zgrupowania. Broń ukryto, a większość żołnierzy wróciła do rodzinnych miejscowości lub kontynuowała działalność konspiracyjną.
Za udział w walkach 24 żołnierzy odznaczono Krzyżem Walecznych, natomiast 12 poległo. Marki zostały wyzwolone spod niemieckiej okupacji 15 września 1944 roku, choć pojedyncze starcia trwały jeszcze przez kolejne tygodnie.
Jak podkreśla Antoni Widomski, osoby walczące na tym terenie w lipcu i sierpniu 1944 roku formalnie posiadają status Powstańców Warszawskich, a wydarzenia rozgrywające się w Markach, Strudze i Pustelniku stanowią ważną część historii Powstania Warszawskiego.
